Abortus in Wetboek van Strafrecht: uitleg en strafmaat

Hoe kan het dat een legale medische handeling in het strafrecht staat? Het antwoord ligt in artikel 296 Sr, een bepaling uit 1886 die abortus alleen toestaat onder strenge voorwaarden, met een maximale celstraf van 4 jaar en 6 maanden.

Artikel in Wetboek van Strafrecht: Artikel 296 Sr ·
Maximale gevangenisstraf: 4 jaar en 6 maanden ·
Wettelijke abortustermijn: 24 weken ·
Burgerinitiatief ingediend: 29 januari 2025

Vijf kerngegevens, één patroon: het strafrecht vormt de basis, maar de Wet afbreking zwangerschap maakt de praktijk mogelijk.

Hoezo staat abortus in het Wetboek van Strafrecht?

Historische achtergrond van artikel 296

• Het Wetboek van Strafrecht trad in 1886 in werking – artikel 296 maakte abortus direct strafbaar (PONT Omgeving, wettekst).
• De wetgever zag abortus als een misdrijf tegen de levensvatbaarheid van de foetus (Universiteit Leiden, publicatie).
• Pas in 1981 kwam de Wet afbreking zwangerschap (Waz) die uitzonderingen mogelijk maakte (InView, juridische analyse).

Wat dit betekent: de strafrechtelijke oorsprong blijft bepalend, ook al is de praktijk genormaliseerd.

Waarom abortus als misdrijf is gedefinieerd

• Abortus is in artikel 296 lid 1 omschreven als ‘het geven van een behandeling waarvan men weet of vermoedt dat die zwangerschap afbreekt’ (PONT Omgeving, wettekst).
• Het is een misdrijf, geen recht – alleen toegestaan onder strikte voorwaarden uit de Waz (Universiteit Leiden).
• De minister stelde in 2023 dat abortus in de praktijk legaal is, maar de Kamer merkte op dat de wet het blijft behandelen als misdrijf (Tweede Kamer, verslag).

De implicatie: de wetgever moet kiezen tussen symboliek en praktijk, want de huidige hybride constructie roept verwarring op.

Wat is de huidige wetgeving over abortus?

De rol van de Wet afbreking zwangerschap (Waz)

• De Waz uit 1981 regelt onder welke voorwaarden abortus is toegestaan (InView, toelichting).
• Abortus mag alleen in erkende klinieken en ziekenhuizen (Universiteit Leiden).
• De combinatie van strafrecht (art. 296) en zorgwet (Waz) creëert een hybride systeem (Tweede Kamer).

Zorgvuldigheidsvereisten voor abortusklinieken

• Verplichte bedenktijd van 5 dagen, tenzij sprake is van een medisch noodgeval (InView, zorgvuldigheidseisen).
• De arts moet de vrouw informeren over alternatieven en nazorg (Universiteit Leiden).
• Overtreding van de Waz-vereisten maakt de arts strafbaar onder artikel 296 (PONT Omgeving).

Het patroon: het strafrecht fungeert als stok achter de deur, niet als dagelijkse realiteit.

Welke straf staat op abortus?

Straf voor de uitvoerende arts of helper

• De basisstraf in artikel 296 lid 1 is maximaal 4 jaar en 6 maanden gevangenisstraf of een geldboete van de vierde categorie (PONT Omgeving, wettekst).
• Als de abortus de dood van de vrouw veroorzaakt, kan de straf oplopen tot 6 jaar (PONT Omgeving).
• Zonder toestemming van de vrouw geldt maximaal 12 jaar, en bij overlijden 15 jaar (PONT Omgeving).

Geldt de straf ook voor de zwangere vrouw?

• Nee, de vrouw zelf is niet strafbaar op grond van artikel 296 (Universiteit Leiden).
• De straf is alleen van toepassing op de arts of helper die de handeling uitvoert (InView, juridische uitleg).
• In de praktijk wordt artikel 296 zelden toegepast, omdat de Waz-uitzondering de meeste gevallen dekt (Tweede Kamer).

Het gevolg: de strafbedreiging is vooral symbolisch, maar kan in uitzonderlijke gevallen worden toegepast.

Tot hoeveel weken kan ik een abortus laten uitvoeren?

Wettelijke termijn van 24 weken

• Een zwangerschapsafbreking is in beginsel mogelijk tot 24 weken zwangerschap (Universiteit Leiden, publicatie).
• De termijn is gebaseerd op de levensvatbaarheid van de foetus buiten de baarmoeder (Universiteit Leiden).
• Na 24 weken is abortus verboden, tenzij er sprake is van ernstige afwijkingen of gevaar voor de moeder (InView, uitzonderingen).

Uitzonderingen bij medische noodzaak

• Bij levensbedreigende situaties of onherstelbare afwijkingen kan een arts na 24 weken ingrijpen (Universiteit Leiden).
• Dit valt onder de noemer ‘medische noodzaak’ en wordt niet als abortus in de strafrechtelijke zin gezien (InView).
• De bedenktijd van 5 dagen geldt ook voor late abortussen, tenzij uitstel medisch onverantwoord is (Tweede Kamer).

De catch: de termijn is gestoeld op levensvatbaarheid, maar technologische vooruitgang kan die grens doen verschuiven.

Wat als abortus uit het Wetboek van Strafrecht gaat?

Het burgerinitiatief van 2025

• Op 29 januari 2025 dienden BNNVARA en het Humanistisch Verbond een burgerinitiatief in met de titel ‘Abortus is geen misdaad’ (BNNVARA, persbericht).
• Het doel is om abortus te reguleren in de zorgwet, niet in het strafrecht (Tweede Kamer).
• De Tweede Kamer besprak het initiatief, maar een besluit is nog niet genomen (Tweede Kamer, plenair verslag).

Argumenten voor en tegen decriminalisering

• Voorstanders (o.a. Amnesty International) stellen dat strafbaarstelling stigma’s in stand houdt en de toegang belemmert (Tweede Kamer, verwijzing naar Amnesty).
• Tegenstanders vrezen dat afschaffing van het strafrechtelijk kader de bescherming van de foetus vermindert (Tweede Kamer, debat).
• De minister stelde dat abortus al legaal is, maar erkende dat het strafrechtelijk kader een juridisch anachronisme is (Tweede Kamer, verslag).

De consequentie: als het burgerinitiatief slaagt, verdwijnt de strafrechtelijke dreiging, maar de politieke realiteit is onzeker.

Tijdlijn-signaal

• 1886 – Invoering Wetboek van Strafrecht, artikel 296 maakt abortus strafbaar (PONT Omgeving, historische context)
• 1981 – Wet afbreking zwangerschap (Waz) zorgt voor uitzonderingen onder voorwaarden (InView, wetsgeschiedenis)
• 2014 – Laatste wijziging abortuswet – bedenktijd verkort naar 5 dagen (Universiteit Leiden, wetswijziging)
• 29 januari 2025 – Burgerinitiatief ‘Abortus is geen misdaad’ wordt besproken in Tweede Kamer (Tweede Kamer, agenda)

De tijdlijn laat zien: het strafrechtelijk kader is al 139 jaar onveranderd, terwijl de maatschappelijke opvattingen radicaal zijn verschoven.

“Abortus is in Nederland de facto legaal, maar de juridische vormgeving in het strafrecht zorgt voor onduidelijkheid en stigma. Een zorgwet zou beter aansluiten bij de medische realiteit.”

— Martin Buijsen, hoogleraar gezondheidsrecht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam (Universiteit Leiden, gezondheidsrecht)

“Het strafrecht mag geen barrière vormen voor veilige abortuszorg. Decriminalisering is een mensenrechtenkwestie.”

— Amnesty International (Tweede Kamer, verwijzing)

De essentie: beide bronnen zien het strafrechtelijk kader als overbodig, maar om verschillende redenen – juridische zuiverheid versus mensenrechten.

Voor de Nederlandse wetgever is de keuze duidelijk: abortus reguleren in de zorgwet, of blijven vasthouden aan het strafrecht. Het burgerinitiatief legt de spanning bloot, maar de politieke realiteit bepaalt of er verandering komt.

Gerelateerde lectuur: Artikel 296 Wetboek van Strafrecht · Burgerinitiatief abortus geen misdaad

Veelgestelde vragen